Ilgaz İlçesininTarihi

ŞEYH EDEBÂLİ’NİN NASİHATİNDEN ÇANKIRI YÂREN GELENEĞİNE

ŞEYH EDEBÂLİ'NİN, DAMADI, OSMANLI İMPARATORLUĞU'NUN KURUCUSU OSMAN BEY'E NASİHATİ
Oğul;
İnsanlar vardır, şafak vaktinde doğar, gün batarken ölürler!
Unutma ki dünya sandığın kadar büyük değildir.
İki paralık güneşe aldanıp sonra da karda, ayazda kavrulup gitme!
Güçlüsün, akıllısın, söz sahibisin!
Ama;
Bunları nerede, nasıl kullanacağını bilmezsen, sabah rüzgarında savrulur gidersin.
Öfken ve benliğin bir olup aklını yener!
Daima sabırlı, sebatlı ve iradene sahip olasın.
Azminden dönme!
Çıktığın yolu, taşıyacağın yükü iyi bil!
Her işin gereğini vaktinde yap!
Açık sözlü ol! Her sözü üstüne alma!
Gördün söyleme, bildin bilme!
Sözünü unutma! Sözü söz olsun diye söyleme!
Ananı, atanı say, bereket büyüklerle beraberdir.
Sevildiğin yere sık gidip gelme, muhabbetin kalkar, itibar olmaz.
Üç kişiye acı;
Cahiller arasında alime,
Zenginken fakir düşene,
Hatırlı iken itibarını kaybedene!
Unutma ki; yüksekte yer tutanlar, aşağıdakiler kadar emniyette değildir.!
Düşmanını çoğaltma, düşmanlığın başını da sonunu da sen belirle!
Haklı olduğunda kavgadan korkma!
Bilesin ki;
Atın iyisine doru, yiğidin iyisine deli derler!

PEKİ KİMDİR BU ŞEYH EDBÂLİ?
Osmanlı İmparatorluğu'nun kurucusu Osman Gazi dünyaya gelmeden babası Ertuğrul Bey bir gece garip bir düş görmüş. O düşten uyanmış, düşünü düşünerek Allah’a zikrederek kalkmış. Atına binip doğru Konya’ya varmış. Konya’da düş yoran değerli bir kişi vardı. Şeyh Edebâli(edebi, ahlâkı yüksek demektir) derlerdi. Kemâl sahibi idi. Rüya ilmini iyi bilirdi. Kerameti gözükmüş biriydi. Zengindi, meşhurdu. Anadolu Selçuklu Devleti'nin sultanı Sultan Alaaddin de ona inanmıştı (Çünkü bu tarihte henüz Osmanlı Devleti kurulmamış). Ertuğrul Bey elbise değiştirip Konya'ya gelmiş, o düşü Şeyh'e anlatmıştı. “Ey Şeyh” demiş, “Senin koynundan bir ay doğar, gelir benim koynuma girer kalır. Sonra göbeğimden bir ağaç biter, gölgesi dünyayı tutar. Gölgesinin altında dağlar olur. Dibinden sular ve ırmaklar akıtır. 0 uykudan uyandım. Düşüm budur yorumunuzu buyurun.” Şeyh; "Ey Yiğit" demiş, düşünün yorumu şudur: “Bir oğlun olacak. Adı Osman olacak. Benim kızımı senin oğluna verecekler. O kızdan Osman’ın bir çok oğulcukları olacak ve soyu babadan oğula padişah olacaklar. Müjdeler olsun! Sana ve senin soyuna padişahlık verildi. Kutlu olsun!”
Şeyh Edebâli bunu biliyordu. O Türk’ün geleceğini bu beylikte görüyordu. Türk birliğini ancak bu beyliğin kuracağına inanıyordu. Aslında Selçuklu Sultanları da Türk beyliğini ancak Kayı Boyu’nun (Osmanlı'nın) kuracağını biliyorlardı. Bu yüzden Orta Asya'da Moğol istilasıyla Doğudan Batıya doğru göç edip Anadolu'ya gelen Türk kafilelerinin Kayılar’ın yanına gitmelerini teşvik ediyorlardı.
Edebâli’nin görevi şimdi başlıyordu. Yükü hem artmış, hem de ağırlaşmıştı. Osman Bey’i yetiştirmeli, yoğurmalı, ona başarının yolunu açmalıydı.
Osman Bey, delidolu bir gençti. Yerinde duramıyordu. Çok hareketliydi. Önce ona bir ülkü, bir ideal aşılamalıydı. O ülkü ve ideal de, Türk Birliğini sağlamak, güçlü bir Türk Devleti kurmak olmalıydı. Aslında Edebâli, Osman Bey’in atılganlığına, dövüşkenliğine, gözü pekliğine karşı değildi. O’nun değiştirmek istediği bunların kullanılışı idi.
Edebâli biliyordu ki; “En büyük zafer nefsini yenmektir; dost, kendini tanımaktır; düşman, insanın kendi nefsidir."
Edebâli biliyordu ki; “Kılıcı kullanan bilek ve yüreği bilmişlikle, ahlakla, adaletle, sevgiyle ve birlik duygusuyla beslemek gerekti. Duygularını herkes paylaşırsa, cana veya mala değer verirse, başkalarının menfaat ve kinini kendinde taşımazsa mutlaka başarılı olunur.”
Edebâli biliyordu ki; “Ülke, idare edenin, oğulları ve kardeşleriyle ortak malı değildir. Ülke sadece idare edene aittir. Ölünce ondan sonra kim gelirse gelsin, ülkenin idaresi onun olur. Vaktiyle yanılan atalarımız, sağlıklarında devletlerini oğulları ve kardeşleri arasında böldüler. Bunun içindir ki, yaşayamadılar, yaşatamadılar.”
Edebâli biliyordu ki; “Bir kere kişi oturdu mu, yerinden kolay kolay kalkamaz. Kişi kıpırdayamayınca uyuşur. Uyuşunca laflamaya başlar, laf dedikoduya dökülür. Dedikodu başlayınca da gayri iflah etmez. Dost düşman olur, düşman canavar kesilir.”
Edebâli biliyordu ki; “Sevgi davanın esası olmalıdır. Seçilen tohumu yeşertmek için sabırla, sevgiyle çalışmalıdır. Sevmek, sessizliktir, bağırarak sevilmez. İyi bir çiftçi uygun hava ister.”
Edebâli biliyordu ki; “Kendisi bir bahçıvandır. Türk Birliği tohum. Kayı Boyu da ekilen topraktır. Tohumu çok sulu toprağa ekersen haylazlanır, kuru toprağa ektin mi de kavurur, filizlenmez. Kıvamını bulmalıdır. Anadolu bir kovan, Türkler bir arı, Kayı Boyu da bir petektir. Kayı Boyu Türk Birliğini kurmak için Tanrı tarafından görevlidir. Kayı Boyu gücünün ulaştığı yerlere adaleti götürmekle görevlidir. Kayı Boyu gücünün ulaştığı yerlerde insanlara güven, huzur, varlık ve hoş geçim sağlamakla görevlidir. Kayı Boyu başta Oğuzları birleştirmekle, bütünleştirmekle, onarmakla, yüceltmekle görevlidir, Ve Kayı Boyu bu görevi üstlenip başarmaya mecburdur.”
Edebâli biliyordu ki; “Neyi arayacağını biliyorsan varıyorsun demektir. O zaman zaten uyunulmaz ki. O zaman uykular da dindirmez yorgunluğua, artırır. Yalnızlık bize göre değil, yalnızlık korkanadır. Toprağın ekin zamanının geldiğini bilen çiftçi başkasına danışmaz, tohumu bulur eker, yalnız bir başına da olsa tohumu bulup eker. Yeter ki toprağın tavda olduğunu bilebilsin.”
Edebâli biliyordu ki; “Bugünü yarına bırakmadan peteği onarmalıyız. Arılar ha uçtu, ha uçacak. Uçup gitti mi arı dediğin bir başka kovan bulur, ama Türkler dağılır gider. Petek çürüdüyse yerine yeni bir petek bulup kovandan arılar kaçırılmamalıdır.”
Edebâli biliyordu ki; “Akacak kana yol ve yön lazım. Kan, sadece toprak sulamak için akmaz. Kişinin gücü günün birinde tükenir, ama bilgi yaşar. Bilginin ışığı, kapalı gözleri bile aydınlığa kavuşturur.”
Edebâli biliyordu ki; “Hayvan ölür semeri kalır, insan ölür eseri kalır. Gidenin değil, bırakmayanın ardından ağlamalı. Bırakanın da bıraktığı yerden devam etmeli.”
Edebâli, işte bu bildiklerini düşündüklerini Osman Bey’e de anlatıyor, onu hamur gibi yoğuruyordu. Yoğurması da gerekiyordu, çünkü gerçekten Osman Bey, çok zor durumdaydı. Her yönden gelip kendine katılan aşiretleri birlik içinde mi tutsun, Bizans'ı mı kollasın, Germiyan’ı, Moğol’u mu gözetsin, Tekfurlarla mı savaşsın. İşte Edebâli, Osman Bey’e bu konularda yardımcı oluyor, ona çıkar yolu göstermeye çalışıyordu. “Geçmişini bilmeyen, geleceğini bilemez” diyordu Edebâli. Osman Bey’e; “Geçmişini bil ki yere sağlam basasın. Nereden geldiğini bil ki nereye gideceğini de bilesin.” diyordu ve anlatıyordu Edebâli, devamlı anlatıyordu. Osman Bey dinliyor, artık kim olduğunu biliyor, kendine güveni artıyordu. Osman Bey, dinlemekten, Edebâli anlatmaktan yorulmuyordu, çünkü ikisi de biliyordu ki bu dinlemeler, bu anlatmalar yüce bir amaç içindi.
Kendisine hemen her şey sorulurdu. Bütün halk onun öğrencisi durumunda idi. Dini, sosyal ve ilmî konulardaki bilgeliği, çevresini geniş bir sevgi çemberinin kuşatmasına neden olmuştu. Buna karşın çok mütevazi bir insandı. Yaşlısı, genci, yoksulu, zengini herkes Edebâli’ye karşı sanki onun evladıymış gibi sevgi ve saygıyla davranırdı. Torunlarından Alâeddin Bey’i bir ahi, âlim ve teşkilatçı; Orhan Bey’i (Osman Bey'in oğlu) ise usta bir savaşçı olarak yetiştirmiştir.

GELELİM BÜTÜN BUNLARIN BİZİMLE, KÖYÜMÜZLE, ILGAZ, ÇANKIRI İLE İLGİSİNE. DAHA DOĞRUSU BÜTÜN BUNLARI NEDEN ANLATTIĞIMIZA...

Şeyh Edebâli, Ahiliğin genel kurallarını düzenleyip uygulamaya koymuştur. Ahi kelimesi Arapçada “kardeşim” anlamına gelmektedir. Divanu Lügati't- Türk’te ise AHİ kelimesinin “eli açık, cömert” anlamında Türkçe AKI‘dan (akmak fiilinden) geldiği kaydedilmekledir. Eskiden bütün Orta Anadolu'da, bugün ise yalnız Kırşehir'de kültürel bir unsur olarak hâlâ yaşatılmaya çalışılan Ahilik teşkilatıyla Çankırı'mızdaki Yâren Geleneğinin (Bu arada Egenin bazı yerlerinde de bazı küçük farklarla Yâren geleneğinin devam ettirildiğini söyleyelim) bağlantısı da çok açıktır, hatta küçük farklar dışında birbirinin aynıdır. Dolayısıyla geleneğimizde yaşattığımız Yâren, bize Şeyh Edebâli'lerden kalmıştır, mirastır. Bunun bilincinde olalım, kültürümüzü öğrenelim. Bu vesileyle Ilgaz'da kurulan Genç Ilgazlılar Kültür ve Yâren Derneği ve bu derneğin çabalarıyla Ilgaz'ımıza bir Yâren Evi'nin kazandırılması çok isabetli olmuştur(20 Aralık 2008'de). Bundan anlaşılıyor ki gençler kültürünü biliyor ve yaşatmaya kararlı. Yâren bugün televizyonlarda veya bazı festivallerde gösterildiği kadarıyla yalnız eğlenceden ibaret bir eğlencelik değildir. Bu teşkilâtın sosyal yönleri de vardır. Ancak bugün halkımız Televole kültürüne alıştırıldığı için yalnız bu yönünü bilmekte, sosyal hayatı yönlerdirmedeki; örneğin eğitim, yardımlaşma, ticaret vs. yönlerini bilmemektedir. Örneğin, Yâren meclislerinde duvara asılı duran "Kız anadan öğrenir sofra düzmeyi, oğlan babadan öğrenir sohbet gezmeyi" vecizesi veya "Eline, beline, diline sahip ol" öğüdü bu kurumun eğitim felsefesini yansıtmaktadır. Ayrıca Yârendeki Baş ağa Oğuz Kağanı, yanındaki yârenleri de 24 Oğuz boyunu temsil etmektedir. Kısacası, iki bin yıldan daha eski Oğuz Kağan destanı bu gelenekle yaşatılmaktadır. Kültürdeki devamlılık, geleneğin yaşatılması işte budur.
Kaynak: Yakup SARIKAYA, "Sosyal Bir Kurum Olarak Yaren", II. KIRŞEHİR KÜLTÜR ARAŞTIRMALARI BİLGİ ŞÖLENİ, 13-14 EKİM 2005, Kırşehir.

kasaba: ılgazın köyümüzde kullanılan adı

köyümüzün 60 yaş üzeri insanları ılgaza "gasaba"(kasaba) derlerdi.
"gasabaya gidiyom", "gasabadan geliyom" vb. şekilde.
bu tabirin nereden geldiğini bilen varsa paylaşsın lütfen.